Bilindiği üzere Varto'da yaşayan Şahsuvaroğlu aşireti de köken olarak Çepni Türk'üdür.
Oğlakçı Köyü Cemevi Geleneği Üzerine Bir İnceleme
Mehmet Özgür Ersan — Yesari Abdal Çelebi
Özet
Bu makale, Muş ili Varto ilçesine bağlı Oğlakçı Köyü’nde Avşar Türkleri tarafından sürdürülen, mezar taşlarına koç, aslan, kartal ve kurt figürleri işleme geleneğini incelemektedir. Yerel tanıklıklar, bu figürlerin mezarda yatan kişinin yiğitliği, çalışkanlığı, dostluğu gibi erdemlerini simgelediğini; kökeninin ise Orta Asya’dan Anadolu’ya taşınan Türk kültür mirasına dayandığını göstermektedir. Tarihî belgeler, arkeolojik buluntular ve sözlü kültür verileri ışığında, söz konusu geleneğin Avşar boyu ile ilişkisi ortaya konulmaktadır.
1. Giriş
Muş’un Varto ilçesi, tarih boyunca Oğuz boylarının ve özellikle Avşar Türklerinin iskân ettiği alanlardan biridir. Bölgedeki mezarlıklarda görülen koç, aslan, kartal ve kurt figürlü taşlar, yalnızca birer mezar taşı değil; aynı zamanda topluluğun kimlik, inanç ve estetik anlayışını yansıtan kültürel belgelerdir.
Oğlakçı Köyü Cemevi Dedesi Ali Kemal Güzel, bu geleneği şu sözlerle özetler:
> “Mezar taşlarına, mezarda yatan o insanın kahramanlığını, çalışkanlığını, dostluğunu belirtir şekilde koç, aslan, kartal, kurt gibi figürler yapıyoruz. Biz Türk’üz. Bu atalarımızdan gördüğümüz bir gelenektir.”
Bu ifade, hem geleneğin kökenini hem de devamlılığını açıkça ortaya koymaktadır.
2. Tarihî Arka Plan
Koç heykelli mezar taşları, Anadolu’da 13. yüzyıldan itibaren özellikle Akkoyunlu ve Karakoyunlu hâkimiyeti altındaki bölgelerde yaygınlaşmıştır. Avşar Türkleri gibi Oğuz boylarının yerleştiği sahalarda bu taşlar, hem mezar işareti hem de toplumsal statü göstergesi olmuştur.
Orta Asya’da Hun, Göktürk ve Selçuklu dönemlerinden beri koç; cesaret, kurban ve bereket sembolü olarak kabul edilmiştir. Aslan, kudretin; kartal, göksel himayenin; kurt ise Oğuz efsanelerinde soyun ve yol göstericiliğin simgesi olmuştur. Bu hayvan figürleri, Anadolu’ya göç eden Türkmen topluluklarının mezar taşlarında yeniden hayat bulmuştur.
3. Oğlakçı Köyü ve Avşar Bağlantısı
Varto’nun Oğlakçı Köyü, Avşar Türkmenlerinin iskân bölgelerinden biridir. Köydeki mezarlıklarda yer alan taşlar, çoğunlukla el işçiliğiyle yapılmış, figürlerin yanı sıra çeşitli tamgalar (oymak damgaları) taşımaktadır. Erzincan, Erzurum ve Bingöl müzelerindeki benzer örneklerle karşılaştırıldığında, bu damgaların Avşar boyuna ait işaretlerle örtüştüğü görülmektedir.
4. Figürlerin Anlamı ve İkonografisi
Koç/Koyun: Yiğitlik, mertlik, kahramanlık ve kurban geleneği.
Aslan: Güç, koruyuculuk ve hükümdarlık.
Kartal: Gök Tanrı inancı, yüksek ruh ve gözeticilik.
Kurt: Oğuz soyunun ongunu, yol gösterici ve rehber ruh.
Bu figürler, yalnızca sanat estetiği değil, aynı zamanda ölen kişinin hayatı boyunca taşıdığı değerleri yansıtan semboller olarak işlenmektedir.
5. Alevî-Türkmen Kültüründe Mezar Taşları
Alevî-Bektaşî geleneğinde mezar taşları, yalnızca bir ölüm işareti değil; inanç, ahlâk ve kimlik bildirgesidir. Varto ve çevresindeki Alevî köylerinde bu figürlerin daha yoğun bulunması, geleneğin özellikle Türkmen Alevî topluluklarında korunduğunu göstermektedir.
6. Tartışmalar ve Çok-Kültürlü Arka Plan
Bölgedeki bazı araştırmacılar, koç heykelli mezar taşlarının Kürt kültürüne ait olduğunu savunmaktadır. Ancak sanat tarihi ve arkeoloji literatüründe, figürlerin kökeni büyük ölçüde Oğuz-Türkmen geleneklerine bağlanmaktadır. Gerçekte bu taşlar, yüzyıllar boyunca aynı coğrafyayı paylaşan farklı toplulukların kültürel etkileşimiyle ortak bir mirasa dönüşmüştür.
7. Koruma ve Gelecek Çalışmalar
Ne yazık ki, bu taşların bir kısmı defineciler tarafından tahrip edilmekte, bir kısmı da ilgisizlikten yok olmaktadır. Oğlakçı Köyü Cemevi’nin öncülüğünde, taşların envanteri çıkarılmalı, figürler fotoğraf ve çizimlerle belgelenmeli, yerinde koruma tedbirleri alınmalıdır.
Sonuç
Muş Varto’daki Oğlakçı Köyü’nde görülen koç, aslan, kartal ve kurt figürlü mezar taşları, Avşar Türklerinin ve genel olarak Oğuz kültürünün Anadolu’daki en somut izlerinden biridir. Dede Ali Kemal Güzel’in sözleri, bu geleneğin yalnızca bir tarihî kalıntı değil, hâlen yaşatılan bir kimlik ifadesi olduğunu göstermektedir.
Mehmet Özgür Ersan Abdal Yesari
Kaynakça
1. Koşay, Hamit Zübeyr. Anadolu’da Türk Mezarlıkları ve Mezar Taşları. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1965.
2. Ögel, Bahaeddin. Türk Kültür Tarihine Giriş – Türklerde Hayvan Üslubu. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1991.
3. Bayram, Mikail. “Akkoyunlu ve Karakoyunlu Sanatında Koç Heykelli Mezar Taşları.” Türk Kültürü Araştırmaları Dergisi 22, no. 1 (1990): 45–72.
4. Çoruhlu, Yaşar. Erken Devir Türk Sanatı. İstanbul: Kabalcı Yayınları, 2007.
5. Şen, Hasan. “Doğu Anadolu’da Koç ve At Heykelli Mezar Taşları Üzerine Bir Araştırma.” Atatürk Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü Dergisi 18, no. 2 (2014): 233–260.
6. Erzincan Müzesi Arşivi. “Avşar Tamgalı Koç Heykelli Mezar Taşları Kataloğu.” Erzincan: Erzincan Müze Müdürlüğü, 2018.
7. Karamağaralı, Beyhan. “Doğu Anadolu’da Türk Mezarlıkları ve Figürlü Mezar Taşları.” Sanat Tarihi Yıllığı 5 (1974): 105–128.
8. Güzel, Ali Kemal. Oğlakçı Köyü Cemevi dedesi ile sözlü görüşme. Muş-Varto, 2023.
9. Yalman, Naci. Koç-Koyun Heykelleri ve Damgalar. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları, 1982.
10. Açıkgöz, Namık. “Avşar Boyu ve Anadolu’daki Damgaları.” Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi 12, no. 1 (2008): 85–110.
11. Gürsoy, Kenan. “Zazaca Konuşan Alevi Köylerinde Mezar Taşı Geleneği.” Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 9, no. 1 (1999): 155–174.
12. Taş, İsmail. “Doğu Anadolu’da Mezarlık Sanatı ve Semboller.” Türk Folklor Araştırmaları Dergisi 33, no. 5 (2010): 47–66.
Melih PERÇİN
Milli Vicdan Haber
