Teşvik Arapça kökenli bir kelime olup isteklendirme veya özendirme (TDK) anlamına
gelmektedir. Genelde belirli bir amaca ulaşabilmek için maddi destek ve kolaylıklar
biçiminde verilen ödüldür. Bir konuda istek, içsel veya dışsal kaynaklı olabilir.
İçsel hedefler, bir bireyin dışarıdan bir ödül (para, statü, alkış) beklemeden, sırf kendi
gelişimi, merakı veya tatmini için belirlediği hedeflerdir. Psikolojide bu durum “İçsel
Motivasyon” (Intrinsic Motivation) ile doğrudan bağlantılıdır. Dışsal hedefler (terfi etmek,
para akmak) genellikle başkalarının sizi nasıl gördüğüyle ilgiliyken; içsel hedefler, sizin
kendinizi nasıl hissettiğinizle ilgilidir.
Şu anda kamunun yapmaya çalıştığı dışsal ödüllerle bilim üretme çabasıdır. Çeşitli kamu
kuruluşları proje, yayın vs yapan akademisyenlere maddi ödüller vererek bilimsel sonuçlar
üretmeye çalıştırmaktadır. Sonuçta bu ödülleri almak için çoğu ne kurama (teori) ne de
uygulamaya (teknoloji) katkısı olan projeler ve yayın enflasyonu ortaya çıkmaktadır.
Türkiye’de YÖK’ün 2025 verilerine göre 186 bin 942 akademik personel görev yapmaktadır.
Bu sayıya diğer araştırma kurumlarındaki bilimsel araştırma yapan personeli de eklemek
mümkündür. Bu bilim insanlarınca Türkiye’de bilim üretimi yapılmaktadır. Kamu bu bilimsel
üretimi artırmak için farklı “teşvik” uygulamasına sahiptir.
Ülkemizde üniversitelerin başarısı (performansı) zaman zaman tartışılmaktadır. Aslında
üniversitelerin başarısı bilim insanlarının başarısı ile ilgilidir. Tek tek akademisyenlerin
performanslarının toplamı bazı alanlarda üniversitenin performansı olarak
değerlendirilmektedir.
Bu üniversitelerimizin veya akademisyenlerimizin başarısı (performansı) nasıl ölçülmelidir?
Yükseköğretim kurumlarında her yıl akademik değerlendirme yapılarak
gerçekleştirilmektedir.
Performans
Performans (başarım) herhangi bir eseri, işi vb.ni ortaya koyarken gösterilen başarı olarak
açıklanmaktadır. Üniversitelerden klasik anlamda (a) bilimsel araştırmalar, (b) eğitim ve (c)
sosyal sorumluluk alanlarında bir başarı göstermesi gerekir. Dolayısı ile üniversite akademik
personelinin performansı (Başarım) değerlendirilirken bu alanların dikkate alınması beklenir.
Kamu akademisyenlerinin performansını yükseltmek için bir teşvik programı vardır. Bu
amaçla “Akademik Teşvik Ödeneği Yönetmeliği” adıyla bir yönetmenlik mevcuttur.
Akademik Teşvik
Akademik Teşvik Ödeneği Yönetmeliğinde yayımlandıktan sonra (Resmî Gazete: 27.06.2018;
Karar Sayısı: 2018/11834) 17 Ocak 2020’de bazı değişiklikler yapılmıştır.
Yönetmenliğin amacı Devlet üniversitelerindeki öğretim elemanlarına akademik teşvik
puanlarının hesaplanması ile ilgilidir. Bu yönetmenlikle teşvik edilen faaliyetler ise şu
şekildedir.
Ölçütler
Bu yönetmenlikte “Faaliyet ve Puan Tablosu” 9 alanı kapsamaktadır: Proje, araştırma, yayın,
tasarım, sergi, patent, atıf, tebliğ ve ödül.
Dikkat edilirse teşvik konuları arasında “Eğitim-öğretim ve Sosyal sorumluluk” faaliyetleri
dâhil değildir. Bu yönetmenliğin bir eksikliğidir.
Akademik teşvikten yararlanmak isteyen öğretim elemanları -epeyce bir zaman harcayarak-
istenen belgeleri hazırlaması gerekir.
Akademik teşvikte kriterlerden biri de yayınlardır. Batı üniversitelerinde WOS abonelikleri ve
Q serisi yayın tartışılırken bizde hala yükseltilmede ve teşvikte bu kadar önemsenmesi ne
kadar doğrudur?
Bu yayınları hakkıyla yapan büyük bir çoğunluk vardır.
Ya bir grup! Tam bir felakettir: Bakarsın bu gruptan bir akademisyen (Prof. Vd) yılda üç, beş
değil 40-50 indeksli dergide yayın yapma başarısı (!) gösterir. Yıl 52 hafta olduğuna göre bu
üretken (!) akademisyen her hafta bir indeksli makale (!) üretmektedir. Acaba bu üretken
şahıs haftada bir makale okuyor mu? Okumasına gerek yok, bir derginin editör veya yayın
kurulunda olması yeterlidir. Bu çok çalışkan akademisyenler bir gün aşı bulur, bir gün kelliği
çözer, bir gün yeni bir bitki bulur. Maalesef bu gruba karşı hala etkin bir tashih yapılmamıştır.
Bu çalışkanlığı (!) ödüllendirilir ve akeminin en yüksek konumlarına yerleşirler.
Eksikliklerine rağmen bir teşvik yönetmenliğinin olması önemlidir. Amacımız
üniversitelerimizin toplumumuzun ve devletimizin problemlerine çözüm bulması yanında
Dünya üniversiteleri arasında ilk sıralarda yer alması olmalıdır. Bunu başarmak için yeni bir
teşvik sistemi geliştirilmeli ve “içsel kaynakların” geliştirilmesine odaklanmalıdır. Kendinize
şu soruyu sorun: "Eğer bu yaptığım şeyi kimse görmeseydi veya karşılığında hiç para
almasaydım, yine de yapmaya devam eder miydim?" Cevabınız "Evet" ise, bu bir içsel
hedeftir
Son söz: Anlamsız teşvik işlevsiz sonuçlar üretir.
